CERN привремено го исклучи Големиот хадронски судирач (LHC), најголемиот и најмоќниот забрзувач на честички во светот, бидејќи влегува во планирано четиригодишно затворање поради надградби. Акцелераторот беше исклучен во понеделник, 29 јуни и е предвидено да се рестартира во 2030 година како Голем хадронски судирач со висока осветленост (HiLumi LHC), со надградби што ќе му овозможат да се судри со приближно десет пати повеќе честички отколку што дозволуваше неговиот оригинален дизајн.
Податоците би можеле да доведат до нови откритија во фундаменталната физика и да помогнат да се расветли природата на темната материја, антиматеријата и раниот универзум.
Од својот прв успешен судир на протони во 2009 година, LHC им овозможи на физичарите да ги тестираат теориите за физиката на честичките и Стандардниот модел на субатомскиот свет. Тој одигра клучна улога во откривањето на Хигсовиот бозон во 2012 година, кој помогна да се објасни како елементарните честички стекнуваат маса. Судирачот се наоѓа во кружен тунел долг 27 километри на границата меѓу Франција и Швајцарија, во близина на Женева.
Тековното исклучување го означува третото долгорочно планирано исклучување на акцелераторот. Првото, кое започна во 2013 година и траеше две години, имаше за цел да ги зајакне врските меѓу суперспроводливите магнети и да ја зголеми енергијата на протонските зраци. Второто исклучување, од 2018 до 2022 година, вклучуваше серија надградби, замена на опремата и превентивно одржување.
За време на тековното исклучување, наречено Долго исклучување 3 (LS3), експертите ќе инсталираат надградби што ќе ја зголемат луминозноста на судирачот за десет пати. Ова ќе го зголеми бројот на судири на честички, така што тие ќе се судираат околу три пати почесто отколку во сегашната конфигурација. Кога финалната верзија на акцелераторот ќе биде оперативна, се очекува да работи до крајот на својот животен век во 2040-тите, по што треба да биде заменет со нов акцелератор со уште поголема енергија.
„Ова е навистина можност да се истражи универзумот на начин на кој не можевме порано“, изјави генералниот директор на CERN, Марк Томсон.
Надградбата значи дека експериментите ќе произведат многу повеќе податоци, дозволувајќи им на научниците подетално да ги проучуваат веќе познатите феномени, како што е Хигсовиот бозон, и зголемувајќи ги шансите за откривање ретки настани.
На пример, се очекува HiLumi LHC да произведе околу 380 милиони Хигсови бозони во текот на околу десет години, во споредба со околу 55 милиони досега. Овие податоци би можеле да помогнат во решавањето на проблемите на Стандардниот модел, кој во моментов не ги вклучува темната материја или темната енергија, доминантните форми на маса и енергија во универзумот.
„LS3 е огромен и исклучително сложен логистички и инженерски потфат. Само во LHC, 1,2 километри магнети и други компоненти ќе бидат отстранети и заменети со нова опрема, додека низ целиот комплекс се планирани десетици проекти, во кои ќе бидат вклучени илјадници инженери, физичари, техничари и помошен персонал“, рече Жан-Филип Ток, раководител на координативниот тим на LS3, во изјава.
Иако LHC нема да се судира со честички во овој период, истражувачите ќе продолжат да ја анализираат огромната количина на податоци собрани во претходниот период на работа.
Иако примарната цел на LHC е да истражува фундаментална физика, технологиите развиени за нејзино унапредување би можеле да најдат примена и во секојдневниот живот. На пример, некои од инструментите и техниките првично развиени во CERN сега се користат во медицинското снимање, сензорите и реставрацијата на уметнички дела.
(Live Science/021)
(фото: Flickr)
