Инвестициската клима во последните неколку години е обликувана од геополитичките тензии, фрагментацијата на трговијата и интензивирањето на конкуренцијата во индустриската политика. Мултинационалните компании сè повеќе даваат приоритет на краткорочното управување со ризици на сметка на долгорочната стратегија, особено во секторите чувствителни на националната безбедност и реконфигурацијата на синџирите на снабдување.
Регионот на Централна, Источна и Југоисточна Европа (ЦИЕЕ) не е исклучок, а во некои аспекти се покажа полошо од глобалниот просек. Прелиминарните податоци покажуваат дека приливот на странски директни инвестиции (СДИ) во регионот се намалил за околу 25 проценти минатата година, оптоварен со високите цени на енергијата, тековните конфликти и растечките трговски бариери, според Роберт Штерер, научен директор на Виенскиот институт за меѓународни економски студии (wiiw), во својата анализа.
Долгорочните трендови на странските директни инвестиции укажуваат на структурна промена, особено во ЕУ-ЦИЕ, предизвикана од голем број фактори: растот на трошоците за труд, проследен со стеснетоста на пазарот на трудот поради демографските трендови, како и затворањето на моделот „проширена работна маса“. Покрај тоа, довербата на инвеститорите е сериозно поткопана од растечката неизвесност, а најавите за инвестиции во нови погони (инвестиции во гринфилд) – клучен индикатор за автентични продуктивни инвестиции – забележаа значително слабеење во повеќето земји од регионот, што е особено загрижувачко за долгорочните перспективи за раст.
„Ова го продлабочува структурниот предизвик: земјите од регионот на ЦИЈЕ имаат потреба од нов модел на раст. Иако постојат знаци на структурни промени, регионот сè уште е ориентиран кон активности засновани на ниски трошоци и активности за склопување во глобалните вредносни синџири, а компаниите сè уште не се движат кон повисоки алки во вредносниот синџир на начин што органски би родил меѓународно конкурентни мултинационални компании. Наративите за офшоринг, дигитална и зелена транзиција нудат можности на среден рок, но нивното користење бара одржливи политички напори во областите на конкурентност, управување и вештини“, истакнува Штерер.
Овие предизвици делумно се рефлектираат во целокупните инвестициски модели. Според неодамна објавеното Инвестициско истражување на ЕИБ за 2025 година, бизнисите од регионот на ЦИЈЕ насочиле 28 проценти од инвестициите во нематеријални средства како што се истражување и развој, обука и софтвер – непроменето од 2024 година и под просекот на ЕУ од 35 проценти.
Сепак, активноста за иновации е силна: 34 проценти од компаниите од ЦИЈЕ пријавуваат иновации, што е приближно во согласност со просекот на ЕУ од 32 проценти. Свеста за ризиците од климатската транзиција исто така расте: 45 проценти од компаниите во регионот на ЦИЈЕ ја наведуваат оваа тема, што е зголемување од 40 проценти претходната година и над просекот на ЕУ од 36 проценти, иако помалку ја гледаат климатската транзиција како можност (само 15 проценти, наспроти 27 проценти во просекот на ЕУ).
Меѓутоа, во пракса, 91 процент од компаниите во регионот на ЦИЈЕ презедоа чекори за намалување на емисиите на стакленички гасови, што е на исто ниво со просекот на ЕУ.
Најизразениот јаз е во дигиталното усвојување: додека повеќе од половина од компаниите во ЕУ користат понапредни дигитални технологии, истиот случај е само со 44 проценти од компаниите во регионот на ЦИЈЕ; во исто време, стапката на усвојување на генеративна вештачка интелигенција е 31 процент наспроти 37 проценти во ЕУ.
Квалитетните приливи на странски директни инвестиции – оние фокусирани на технологија и трансфер на знаење, надградба и обука на вештини, интеграција во сегменти од глобалните вредносни синџири со поголема додадена вредност, како и ефектите на прелевање на истражувањето, развојот и иновациите – се клучни во напорите за премостување на овие јазови.
(Biznis.rs)
Фото – Piqsels
